Dəm qazı zəhərlənməsi

Tərif

Dəm qazı və ya karbon monoksid zəhərlənməsi, CO qazının inhalyasiya yolu ilə orqanizmə daxil olması nəticəsində yaranan zəhərlənmədir. Dəm qazı zəhərlənməsi tüstü və qaz zəhərlənmələri arasında ən çox rast gəlinənlərdən biridir və qısa müddət ərzində ölümə gətirib çıxara bilər.

Epidemiologiya

Azərbaycanda 2024-cü il ərzində dəm qazı hadisələrinin sayı 424 olub. Bu zaman xəsarət alaraq zəhərlənmiş insan sayı 483 nəfər, ölənlərin sayı isə 44 nəfər təşkil edib. Hadisələr qış aylarına daha çox təsadüf edir. Ötən 10 il ərzində azalma müşahidə edilir.

Etiologiya

Karbon monoksid və ya dəm qazı — rəngsiz, iyi və dadı olmayan qazdır və natamam yanma prosesi zamanı əmələ gəlir. Belə zəhərlənmələrin əsas səbəbləri:

• Ev yanğınları
• Defektli sobalar və baca sistemləri
• Qapalı məkanlarda davam edən yanma və ya közərmə
• Qəlyan çəkmə, xüsusən qapalı məkanda
• Avtomobil və ya digər mühərriklərin bağlı qarajda işlədilməsi 

Natamam yanma şəraitində CO2 əvəzinə CO yaranmasının sxematik izahı. C=karbon atomu, O=oksigen atomu  

Patofiziologiya

CO oksigendən təxminən 200‑300 dəfə daha yüksək affinitetlə hemoqlobinə bağlanır. Bu bağlanma nəticəsində karboksihemoqlobin (COHb) yaranır və oksigenin daşınması əhəmiyyətli dərəcədə pozulur. CO həmçinin mitoxondrial tənəffüs zəncirini bloklayaraq hüceyrə metabolizmini pozur. Reaktiv oksigen növləri əmələ gəlir ki, bunlar miokard və sinir toxuması kimi oksigenə yüksək dərəcədə həssaslığı olan toxumalarda sürətlə apoptoz və nekroza səbəb olur. Karbon monoksidin hemoqlobinə yüksək affiniteti səbəbindən tənəffüs havasında kritik qaz konsentrasiyaları çox aşağıdır:

• Cəmi 0,0035 % (35 ppm) konsentrasiyasında 6–8 saat ərzində ilkin klinik simptomlar yarana bilər.
• 0,08 % (800 ppm) konsentrasiyada 2 saat ərzində huşun itirilməsi,
• 1,28 % (12 800 ppm) konsentrasiyada isə bir neçə dəqiqə ərzində ölüm baş verir.

• Kəskin karbon monoksid zəhərlənməsi
• Xroniki karbon monoksid zəhərlənməsi

• Baş ağrısı
• Dispnoe
• Letargiya
• Görmə pozğunluğu
• Ürəkbulanma
• Kardial pozğunluqlar
• Nevroloji və ya psixiatrik simptomlar: yaddaş və davranış dəyişiklikləri, qıcolmalar 

• Zəiflik və iş qabiliyyətinin azalması
• Bəzi hallarda ikincili Parkinson sindromu
• Periferik neyropatiya
• Eşitmə zəifləməsi
• Tarazlıq pozğunluqları
• Demensiya
• Psixozlar

• 35 yaşdan yuxarı şəxslərdə
• 24 saatdan çox davam edən məruzqalma
• Asidoz
• Huşun itməsi

• İlkin tədbir dərhal 100% oksigenlə normobar oksigenoterapiya olmalıdır.
• Ağır zəhərlənmələrdə pasientin təkcə təmiz havaya çıxarılması kifayət etmir, çünki karbon monoksidin eliminasiyanın yarımparçalanma müddəti təxminən 6 saat, saf oksigen altında isə 1–2 saat təşkil edir.
• Hiperbarik oksigenoterapiya (HBO) karbon monoksidin eliminasiyasını bir neçə dəqiqəyə qədər azalda bilər. Bundan əlavə, HBO hemoqlobindən asılı olmayan toxuma oksigenləşməsini təmin edir və mərkəzi sinir sistemində neyrofil mənşəli iltihabı dayandırdığı güman edilir. Adətən ilk 48 saat ərzində 3 bar təzyiqdə 90 dəqiqəlik 3 seansdan ibarət müalicə sxemi tətbiq olunur. Şikayətlər davam edərsə, 2,4 bar təzyiqdə gündəlik seanslarla simptomlar aradan qalxana qədər müalicə davam etdirilir. Tədqiqat nəticələrinin qeyri-vahid olması səbəbindən HBO-nun rutin müalicə kimi tətbiqi mübahisəlidir, lakin xüsusilə simptomatik intoksikasiyalarda və hamilələrdə istifadə olunur. İlkin olaraq simptomsuz olan xəstələrdə 24 saatdan sonra HBO başlanmamalıdır.
• Bundan əlavə, karbogen (tərkibində 5% karbon dioksid və 95% oksigen olan qaz qarışığı) hiperventilyasiyanı stimullaşdırmaq məqsədilə istifadə oluna bilər.
• Zəhərlənmə fonunda yaranan laktat asidozu bikarbonatla korreksiya edilə bilər.