Raxit

Tərif

Raxit uşaqlıq dövründə yaranan sümük metabolizminin pozulmasıdır. Bu vəziyyət sümüklərin kifayət qədər mineralizasiyasının olmaması və ya demineralizasiya ilə xarakterizə olunur. Yetkinlərdə buna uyğun xəstəlik osteomalasiya adlanır.

ICD-10 kodu: E55.0

Etimologiya

Yunan dilində ‘rachitis’ (ῥαχίτης) onurğa deməkdir. 

Keçmişdə "ingilis xəstəliyi" kimi də tanınırdı. Bu onunla bağlıdır ki, raxit xüsusilə günəş işığının az olduğu və qidalanma problemləri olan London kimi sənayeləşmiş şəhərlərdə geniş yayılmışdı.

İngilis dilində bu xəstəlik “rickets” adlanır. Sözün köhnə ingiliscə “wrickken” (“əyilmək”) feilindən törədiyi ehtimal olunur və bu, sümüklərin əyilməsi ilə əlaqələndirilir. Daha sonra səs oxşarlığına görə xəstəliyin elmi adı kimi yunanca “onurğa” mənasını verən “rachitis” termini qəbul edilmişdir.

Başqa dillərdə: rachitis (L), rickets (EN), raşitizm (TT), рахит (RU), die Rachitis (DE)

Etiologiya

Ən əsas səbəb D vitamini çatışmazlığıdır. Bu, əsasən günəş şüalarına kifayət qədər məruz qalmama, profilaktikanın aparılmaması və ya qeyri-adekvat qidalanma nəticəsində yaranır. Həmçinin malabsorbsiyaya bağlı olaraq da D vitamini çatışmazlığı inkişaf edə bilər.

Bundan əlavə, D vitamini metabolizminin pozulması da raxitə səbəb ola bilər. Bu halda, qaraciyərdə kalsifediol, böyrəklərdə isə kalsitriolun sintezi pozulur.

Çox nadir hallarda raxit D vitaminindən asılı olmadan da inkişaf edə bilər, məsələn:

• Hipofosfatemiya
• X-xromosomla əlaqəli dominant irsi fosfat diabeti (bu zaman kalsium, parathormon və D vitamini səviyyələri normal ola bilər).

Simptomlar

Dəyişikliklər ən çox skeletdə müşahidə olunur, xüsusilə onurğanın əyilməsi (adın mənşəyi də buradan gəlir). Digər əlamətlər:

• Kraniotabes – kəllə sümüklərinin elastik yumşalması
• “Raxitik təsbeh” – qabırğa-qığırdaq keçidində qalınlaşma (rentgendə görünür)
• Kvadrat formalı kəllə
• Döş qəfəsinin deformasiya növləri ("çəkməçi döş qəfəsi" və “toyuq döş qəfəsi”)
• Ayaqlarda deformasiya (valqus və ya varus)

Neyromuskulyar əlamətlər:

• Tetaniya
• Əzələ hipotoniyası
• Qıcolmalar

Digər:

• Diş minasının defektləri və kariyes
• Çənə anomaliyaları, açıq dişləmə
• İnfeksiyalara meylliliyin artması

Raxitə uyğun dəyişiklikləri göstərən döş qəfəsinin rentgen görüntüsü.

Bu dəyişikliklər adətən raxitin “təsbeh dənələri” (raxitik təsbeh) adlandırılır.

Raxitli iki yaşlı uşağın rentgen görüntüsü.

Bud sümüklərinin nəzərəçarpacaq dərəcədə əyilməsi və sümük sıxlığının azalması müşahidə olunur.

Diaqnoz

Diaqnoz anamnez, klinik müayinə, radioloji tapıntılar və tipik laborator göstəricilərin birlikdə qiymətləndirilməsi ilə qoyulur:

• Qanda qələvi fosfatazanın artması
• Hipokalsemiya
• Kalsifediol və/və ya kalsitriol səviyyəsinin azalması

Parathormonun təyini differensial diaqnostika üçün faydalıdır:

• D vitamini ilə bağlı hallarda – yüksək olur
• Hipofosfatemiyada – dəyişməz qalır

Müalicə

Müalicə bir neçə həftə ərzində yüksək dozada D vitamini verilməsi ilə aparılır. Vitamin D3 (xolekalsiferol) üstünlük verilən formadır, çünki o, D2 vitamini ilə müqayisədə daha asan sorulur. Eyni zamanda, artmış sümük metabolizmi nəticəsində yaranan hipokalsemiyanın qarşısını almaq üçün kalsium əlavə olunur. Sümük dəyişiklikləri adətən geridönəndir. Nadir hallarda cərrahi müdaxiləyə ehtiyac yarana bilər, xüsusən genu varum və genu valgum-da. Əgər səbəb D vitamini metabolizmasının pozulmasıdırsa, əsas xəstəlik müalicə edilməlidir. 

Profilaktika

Günəş işığında olan ultrabənövşəyi B şüalarına hər gün kifayət qədər məruz qalmaq və qidada yetərli miqdarda kalsium və fosforun olması raxitin qarşısını ala bilər. Daha tünd dəriyə malik insanlar ultrabənövşəyi şüalara daha uzun müddət məruz qalmalıdır.